Bron: Stadswerk Magazine
Tekst: Bram Entrop (Saxion Hogeschool), Lisanne Hagen (Saxion Hogeschool) en Joanne Vinke-de Kruijf (Universiteit Twente (UT))
In menig stad ter wereld kun je ze aantreffen, waterrijke grachtenstelsels met hun fraaie oude bruggen en gemetselde kademuren. In heel wat Nederlandse oude steden zijn ze niet alleen beeldbepalend maar worden ze ook intensief gebruikt. Hoewel er nog maar weinig gelost of geladen wordt vanaf de kade, zijn ze verrassend interessant om verschillende redenen:
- Vanuit historisch oogpunt kunnen we deze bouwwerken vaak echt wel oud noemen. In Amsterdam werd de eerste stenen kademuur in 1526 gerealiseerd. In de ondergrond treffen we nog regelmatig de oorspronkelijk eeuwenoude houten funderingsconstructie aan.
- Vanwege juridische aspecten die samenhangen met de eigendomsstructuur, het gebruik en de verantwoordelijkheid qua onderhoud. Vroeger lag de zorg bij particuliere perceeleigenaren en pas later kwam dit bij de overheid te liggen.
- Hun fysieke locatie maakt dat ze een prominente plek innemen in de maatschappij, waar verkeersstromen van bewoners, ondernemers en toeristen en vaak ook groen bij elkaar komen. Terwijl ze andere zaken zo goed toegankelijk maken in de binnenstad, zijn de kademuren en bruggen zelf voor onderhoud vaak juist moeilijk toegankelijk.
- Net als mensen en gebouwen in de stad zijn kademuren onderhevig aan de gevolgen van klimaatverandering en recente transities, zoals de energie- en de circulaire transitie. Deze transities hebben effect op de kademuren maar kademuren spelen er zelf ook een rol in. Denk aan het hitte-eilandeffect, de aanwezigheid van gas- en elektriciteitsnetwerken, veranderende waterstanden en het materiaalgebruik in onderhoud en herstel.
Door veranderend gebruik en een onderhoudsachterstand staan kademuren, vaak tegen wil en dank, veel in de belangstelling van Nederlandse gemeenten. Tijdens het bezwijken van de Grimburgwal in Amsterdam in 2020 werd deze onderhoudsachterstand pijnlijk duidelijk. De gehele opgave is dermate groot dat er de komende jaren vele miljarden euro’s aan investeringen nodig zijn, terwijl de beschikbare menskracht, kennis en kunde beperkt zijn. Om gemeenten te helpen deze uitdagingen het hoofd te bieden, doen verschillende universiteiten en hogescholen momenteel onderzoek. Dit artikel geeft een beknopt overzicht van een van deze onderzoeksprogramma’s.
Kennisontwikkeling
In 2021 lanceerde de Nederlandse stichting voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) het onderzoeksprogramma Urbiquay (in het kort UBQ, wat staat voor ‘Urban Bridges and Quay walls’). Doel van dit programma is het ontwikkelen van handvatten om duurzame oplossingen aan te reiken voor het herstel, de vernieuwing en het beheer van historische bruggen en kademuren in een complexe stedelijke context.
In een eerste ronde zijn drie projecten gehonoreerd, elk met een eigen focus op historische bruggen en kademuren. Deze projecten zijn:
- LiveQuay, dat zich richt op de ontwikkeling van een geïntegreerde beoordeling van de veiligheid en staat van bruggen en kademuren in een interactief beslissingsondersteunend platform.
- LogiQuay, met een focus op de ontwikkeling van ‘closed-loop’ logistieke methoden en multi-projectmanagementoplossingen om de uitvoering te versnellen, de logistieke controle te vergroten en de duurzaamheid en circulariteit te verbeteren.
- Stability ontwikkelt een aanpak met bijbehorende methoden om technische, economische, culturele en milieuaspecten voor levensduurverlengende maatregelen bij elkaar te brengen.
Alle drie de projecten richten zich op de ontwikkeling van technische innovaties. Echter, innovaties moeten ook omarmd en ingebed worden in een snel veranderende maatschappelijke context. Deze thematiek staat centraal in het vierde project: UBQ4 (zie figuur 1). UBQ4 heeft als hoofddoel het gezamenlijk ontwikkelen en valideren van methoden, benaderingen en richtlijnen voor responsief en waardegedreven beheer van (historische) stedelijke bruggen en kademuren door gemeenten.
Samenwerking
In de vier onderzoeksprojecten werken verschillende kennisinstellingen (Technische Universiteiten in Delft, Eindhoven, Twente, Hogescholen van Amsterdam, Rotterdam, Saxion en TNO) samen met onder andere gemeenten, ingenieursbureaus, aannemers en belangenverenigingen. De gemeente Amsterdam is een prominente partij in deze projecten, omdat daar vele historische bruggen en kilometers kademuur aanwezig zijn, maar ook andere gemeenten zijn gedreven te participeren. Binnen UBQ4 zijn daar de gemeenten Den Haag en Zwolle.
Naast onderzoek wordt de verbinding met het onderwijs actief opgepakt. Dit is bijvoorbeeld verankerd in het Comenius Teaching Fellows project Kades Als Duurzaam Erfgoed (KADE), waarbij de Saxion-opleidingen civiele techniek en archeologie met elkaar worden verbonden om de opgaven rondom historische grachten op te pakken.
Partijen in het Urbiquay-programma onderhouden contact met andere initiatieven zoals het project Multifunctionele Kademuren (onderdeel van het Groeifonds Toekomstbestendige Leefomgeving) en de City Deal Tijdloze Grachten. De City Deal werd op 25 september 2024 door zeventien partijen ondertekend. Al deze partijen zien dat historische grachten met hun bruggen en kademuren interessant zijn, maar qua onderhoud, renovatie en vervanging uitdagingen kennen. Het doel van deze City Deal is om kennisontwikkeling en -uitwisseling te bevorderen. Om dit te realiseren zijn werkcommissies gevormd, worden activiteiten georganiseerd en is een zogeheten praatplaat gemaakt. Deze praatplaat en meer informatie over de verschillende initiatieven en projecten zijn te vinden op www.citydealtijdlozegrachten.nl.
Project selecteren voor onderzoek
Binnen het UBQ4-project wordt op dit moment onderzoek gedaan naar een aantal concrete innovaties en projectlocaties. Hierbij wordt continu gezocht naar aansluiting met andere onderzoekers. Saxion-onderzoekers vervullen hierbij een verbindende rol. Zij richten zich in het bijzonder op de beslissingen die actoren nemen met betrekking tot de uitvoering van hun binnenstedelijke historische kademuurprojecten. Hiervoor is eerst in kaart gebracht welke projecten er spelen. Deze kunnen zich in verschillende stadia van initiatief tot en met oplevering bevinden (zie figuur 3). Uit deze verkenning bleek dat er veel variëteit is in aanleiding, oplossingsrichtingen en betrokken partijen. In totaal konden alleen in Amsterdam, Den Haag en Zwolle al 252 zogeheten UBQ-casussen worden geïdentificeerd.
Om een nadere selectie te kunnen maken, is gekeken welke locaties interessant zijn voor meerdere onderzoeksprojecten en onderzoekers. Dit zijn allereerst locaties waar sprake is van renovatie of levensduurverlenging, omdat hierdoor overlap ontstaat met LogiQuay en Stability.
Ook wordt gekeken of er sprake is van een uitdagende of zelfs conflicterende situatie. Dit maakt een project namelijk zeer interessant voor de UBQ4-onderzoeker van de TU Delft, die kijkt hoe (conflicterende) waarden een rol spelen bij het beheer en onderhoud van kademuren. Ook houden we rekening met de eventuele toepassing van een innovatieve oplossing. Dit laatste heeft de bijzondere interesse van onderzoekers van de Universiteit Twente. Hierbij is een directe relatie met het LiveQuay-project waar onderzoek wordt gedaan naar de technische aspecten van remote sensing-technieken. In UBQ4 wordt juist onderzoek gedaan naar de adoptie van innovatieve remote sensing-technieken bij gemeenten.
Door projecten systematisch in kaart te brengen, kunnen we een keuze maken voor twee typen casussen. Allereerst zoeken we naar projecten en processen om van te leren door ze te analyseren. Op basis hiervan, en in nauw overleg met partners, worden nieuwe werkwijzen, richtlijnen of aanpakken ontwikkeld. Om deze toe te passen en te testen qua toepasbaarheid en bruikbaarheid wordt de samenwerking gezocht met lopende projecten en processen om nieuwe aanpakken uit te testen. Door mee te kijken in lopende processen en het doen van interviews in Amsterdam, Den Haag en Zwolle leggen we hier momenteel een basis voor.
Tot slot: volop in ontwikkeling
Het voorgestelde onderzoeksprogramma is volop in ontwikkeling. Het UBQ4-project heeft als doel om kennis bij elkaar te brengen en toepasbaar te maken in deelnemende gemeenten en in andere gemeenten in Nederland. Samenwerking met het platform binnenstedelijke kademuren en de City Deal Tijdloze Grachten spelen hierbij een belangrijke rol. Zo hebben vanuit de City Deal inmiddels ook de gemeenten Utrecht, Leiden, Delft, Dordrecht en ’s-Hertogenbosch interesse getoond. Het is de verwachting dat de komende tijd meer gemeenten met historische bruggen en kademuren zich zullen aansluiten.
De inzichten worden ook opgenomen in het onderwijs van de universiteiten en hogescholen, waarbij we graag de studenten projecten laten bezoeken en meenemen in de onderzoeksprojecten. Door dit thema zo specifiek in het onderwijs te verankeren, hopen we dat meer studenten straks dit werkveld zullen gaan betreden, want er is net als in sommige andere sectoren ook hier sprake van schaarste en dus een hoge werkdruk. Mocht u inzichten willen delen en willen participeren, schroom dan niet om contact op te nemen met contactpersonen van de City Deal, de Urbiquay-projecten en/of de auteurs.
Het genoemde onderzoek UBQ4 wordt gefinancierd vanuit het NWO-programma Urbiquay (kenmerk NWA.1431.20.201).
Noten
- Gemeente Amsterdam, 2024, p. 6. Beeldkwaliteitsplan kademuren; nieuwe- en gerenoveerde kademuren in de historische binnenstad en negentiende-eeuwse buurten van Amsterdam. Verkregen via openresearch.amsterdam op 29 augustus 2025.
- Zie noot 1, p. 7.
- Nederlands Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), 2025. Urbiquay; Urban Bridge and Quay Wall Innovations.
- Vrij vertaald uit: Vinke-de Kruijf, J., e.a., 2023, p. 16. UBQ4: Urbiquay for responsive and value-based asset management. Dutch Research Agenda (NWA), Urban Bridges and Quay Walls - Urbiquay.
- Okhuijzen Mulder, M.J.U., en Visser, R.M., 2025. Kades Als Duurzaam Erfgoed (KADE). NRO Programmacommissie Hoger Onderwijs, Comenius Teaching Fellows 2025.